BİR ZAMANLAR…

Bir zamanlar (kapıyı iki kere çalar mıydı pek hatırlamıyorum ama) postacı kapıyı bir şekilde çalardı  ve mektup getirirdi bize.  Kimi zaman zarfın bir kenarını yırtar, kimi  zaman ince bir bıcak ile zarfı açar ve alel acele mektubu çıkartır, merakla okumaya  başlardık. Bize mektup gönderen insanın ellerinin değdiği o kağıdı özenle katlar, zarfına koyar ve tekrar okunmak üzere çekmeceye kaldırırdık.   Şimdi?  Akıllı telefonlar, iPad’ler, laptoplar postacı oldu, zarf oldu, email’ler, Whatsup’lar, mesajlar vesaireler de mektup! 

Her sabah yaptığım gibi bu sabah da, adı geçen cihazlardan birkaç tanesi bir elimde kahvem diğer elimde, (250 gram kadar olsa da) Adana Baraj gölünün manzarası görünen evimin camlı balkonuna çıktım, gelen elektronik postalara bakacağım.  O da ne?   Güzelim göl de arkasındaki tepeler de görünmez olmuş!  Biz Adana’da sis denilen tabiat olayına pek alışık değilizdir; her taraf bembeyaz bir bulut içinde ve tüm manzara kayıp!   Eskiden olsa, fotoğraf çekmek için tekrar balkondan içeriye gireceksin, fotoğraf makinesini (yerini hatırlayabilirsen) bulacaksın, pili boş mu dolu mu kontrol edeceksin sonra gelip resim çekeceksin…  Üşenirdim ve zahmet olur diye vaz geçerdim herhalde. Ama şu telefonlar hakikaten akıllı be arkadaş.  Neye ihtiyacın varsa o oluveriyorlar.  Hemen göl tarafındaki sis görüntüsünü telefonla resimledim.  (Sis kalktıktan sonra aynı noktadan çektiğim resimle beraber ikisini de ekte göreceksiniz).  Sonra balkondaki çepeçevre camlardan bir tanesini açıp serin nemli havayı zevkle teneffüs etmeye başladım.  Aşağıda, yol kenarında, sisten dolayı  silueti bile zor görünen bir çocuk  dikkatimi çekti.  Sabahın o saatinde, hamal misali sırtında koca bir çanta ile okul servisini bekliyor…  Anne-babasından kimse yok yanında.  Büyük bir ihtimalle, onlar çoktan işe gitmişlerdir ve bu garibim de erken erken evden çıkmak zorunda kalmıştır.  Ayakta uyuyormuşçasına yerinden kıpırdamadan çeyrek saatten fazla bekledi bekledi ve gelen okul servisine bir robot gibi bindi gitti.

Bir zamanlar, bizim ilkokul yıllarımızda, sabahçı-öğlenci diye iki ayrı gurup ders görürdü okullarda.  Sabahçı isek, öğlen annemizin pişirdiği yemeğimizi evde yer, hemen ardından oyun oynamak için dışarıya fırlardık.   Mevsimine göre, erkek çocuklar olarak birdirbir, uzuneşek, fırındak (topaç), çelik çomak, bilye, kovboyculuk gibi oyunlar oynar, akşam da yorgun argın ders çalışmaya otururduk. Kızlar ise dışarıda ip atlama, seksek türünde oyunlarla vakit geçirirler,  çoğu zaman da bez bebeklerini alır birbirlerine güya misafirliğe gider, evcilik oynarlardı.  Yani, bu oyunlarla farkında olmadan kızlı-erkekli gelecekteki hayatımıza hazırlanırdık.  Öğlenci gurubunda isek, bu oyunlara sabah kahvaltısından sonra başlardık, yine öğlen yemeğimizi evde yedikten sonra okula giderdik.  Şimdilerde bakıyorum da, çocuklar sabahın köründe işe gider gibi evden çıkıyorlar, akşam eve dönüş saatleri ise belli değil.  Neden mi?  İş sadece okula gitmekle bitmiyor da ondan.  Bu devirde talebe isen, okuldan çıktıktan sonra bir de dershaneye gideceksin.  Bitti mi?  Nerdeee?  Dersaneden geleceksin, ana ya da baba, “hadi otur da öğretmeninin verdiği ödevleri bitir” diyecek.  Herkes televizyon başındayken, istemeye istemeye odana çekilecek, belki de hayatta hiç lazım olmayacak yüzlerce bilgiyi ezberlemeye çalışacaksın.  “Tamam ödevlerim bitti” diyerek televizyondaki bir dizinin ya da bir yarışmanın birkaç sahnesine bakayım desen, “Hadi doooğru yatağa!  Yarın deneme sınavın var, uykusuz kalma” diyecekler.  Oyun olarak bütün şansın, eğer varsa, tablet veya bilgisayarda yapay oyunlar oynamak olacak!  O da, hafta sonu değilse eğer,  kaçak-göçek olarak tabii ki.   Okulda, dershanede, evde, hep dört duvar arasındasın. Yine şansın varsa sabah kahvaltısını evde yaparsın.  Yoksa;  simit ayrana talim!  Öğlen zaten yemekhaneye mahkumsun, çıkan yemekleri ise elindeyse beğenme!   Eğer imkanları varsa ve yıllık izinleri birbirine denk düşerse, yaz aylarında ana-baban tarafından birkaç hafta tatile götürülürsün.  Ama yine hür değilsin, zira sınavlara hazırlanmak için  günün belirli saatlerinde bir odaya kapatılma  ihtimalin yine var! Yaz tatilinde bile, olabildiğince fazla sayıda, beş cevap seçenekli soru çözmek zorundasın.  Bu da “çocukluk” mu be! 

Bir zamanlar evlerimiz kalorifer veya klima ile ısıtılıp soğutulmazdı. Adana karlı-buzlu kışlar yaşamadığından, kömür sobası pek kullanılmaz, kış günleri genellikle odun sobası yanardı evlerde.  Sizin odun sobanız var mıydı bilmiyorum ama bizim vardı.  Sabah uyanırsın, orta yerde “lap-lap-lap” sesleri çıkartarak yanan bir saç soba,  üzerinde cızır cızır sesler çıkartan bakır bir çaydanlık ve de içeriye yayılmış mis gibi bir kahvaltı kokusu… “Kahvaltının da kokusu mu olur?” demeyin.  Beyaz peynir, zeytin, yumurta, tereyağı, bal ve çay… öyle bir kokar ki…. (Ya da hepsinin o zamanlar iştah açıcı tabii bir kokuları vardı da sonradan yok oldu).  Soba yandıkça ısınır, ısındıkça da kıpkızıl olurdu.  İşte bu noktada sobayı dönük tarafının yanmaya başladığını hissedersin ve bu nedenle  soba yandıkça sen de imamın feneri gibi fır fır dönmek zorunda kalırsın. Ya da sobanın hava deliğini kapatacaksın ki yanması yavaşlasın ve  biraz soğusun.  Evet, kalorifer de yoktu, ısıtıcı klima da… ama donup ölmedik de yani.

Bir zamanlar kuru fasulye her konuda nimetimizdi.  “Kendini kuru fasulye gibi nimetten sanıyor” derlerdi ya, doğruymuş, kuru fasulye hakikaten nimetmiş.  (Şimdiki fiyatları da bunu ispatlıyor zaten.  “Bu fasulye iki buçuk liraaaa” diye bir türkü vardı o zamanlar, şimdi on lirayı aştı). Pişirildiğinde, pilav eşliğinde sofraya gelir, zevkle kaşıklanırdı.  Gaz yaparmış, yapmazmış, kimin umuru?  Hatta bir de kuru soğan kestin mi yanına… “yeme de yanında yat”!  Ama kuru fasulye demek sadece yemek değildi bizim için.  Hepimizin çantasında kaputbezi veya patiskadan yapılma beyaz bir kese olurdu ve içerisinde sayı ile 50 adet kuru fasulye tanesi bulunurdu, ama bir yüzü yassı olsun ve yuvarlanmasın diye, yatay şekilde ikiye kırılmış olarak.  Sayı saymayı kuru fasulye taneleri ile öğrenirdik, yan yana dizerek harfleri yazmayı da…  Yani hem abaküs görevi yapar hem de tebeşir olurdu yerine göre.  Kerratları ezbere bilmeyen ise matematikten kat’iyen geçemezdi.  Ne oldu?  Tabletimiz, elektronik tahtamız, hesap makinemiz, bilgisayarımız yok diye okumayı mı sökemedik, hesap yapmayı mı öğrenemedik? 

Bir zamanlar boynumuzda bir ip olurdu.  Kolye misali, içinden ip geçirilmiş bir silgi sallanırdı ortasında.  Bol bol yanlış yapar, bol bol da silerdik. Kalem arkasındaki silgi mi dediniz?  O çok sonraki yıllarda piyasaya çıktı  ve o ufacık silgi de çabucak  biterdi.  Boynumuzdaki koca silgi ile, yaza sile, yaza sile doğruları sindire sindire öğrendik biz. 

Bir zamanlar kalem açacaklarımız da vardı.  En çok da onu kaybederdik, zira boynuna assan olmaz, cebinde taşısan düşer, çantana koysan sınıfta çıkartması zor.  Üçerli üçerli, omuz omuza oturduğumuz tahta sıranın üzerine koyardık “kalemtraş”ları ve hangimizinkinin bıçağı daha keskin ise onu kullanırdık sonuçta.  Kalem kutuları çok daha sonraları çıktı piyasaya ve kalem-açacak-silgi taşıma alışkanlığımız da böylece kolaylaşmış oldu.

Bir zamanlar okul servisleri de yoktu.  Uzak veya yakın, okula yaya gidilirdi.  Aynı mahallede oturan çocuklar aynı okula giderlerdi.  Şimdilerde “öğretmenleri iyi” diye isim yapan okullara rağbet fazla olduğundan, ana-babalar çocuklarını, gitmesi servisle bile saatlerce süren, uzak okullara yazdırmak için ne numaralar çekiyorlar bir bilseniz!   Rağbet gören okulun olduğu mahallede oturuyor görünmek için,  o mahallede oturan bir tanıdığın elektrik ya da su aboneliğini üzerlerine alıyorlar, üzerinde isimleri yazılı faturayı  ikametgah belgesi gibi okul müdürüne  sunup çocuklarını o okula kaydettiriyorlar.  Bütün bu hengame küçücük bir çocuğun hergün birkaç saatini yolda kaybetmesine değer mi acaba? Bilemiyorum.

Tabii ki bugünkü teknolojik nimetlerden vazgeçemeyiz.  Bugünkü konforu bırakıp çocukluk günlerimizdeki hayata hangimiz dönmek ister?  Herşey yaşandığı devire göre güzel, ama nedense o “yokluk dönemi” olarak tanımlanabilecek günlerde büyük küçük hepimiz içten gülebiliyorduk.  Belki de hayattan fazla beklentimiz olmadığından, gelecek korkumuz da  yoktu.  Zengin ile fakir arasındaki yaşam makası da bugünkü kadar açık değildi.  Kısacası zengin de mutluydu (kısmen de olsa)  fakir de…

Konfordan vazgeçip o zamanki yaşama geri dönmeyi istemesek de, “bu hisler sadece nostaljik“ diye önemsemesek  de, sisler arasındaki çocukluk günlerimizi bölük-pörçük hatırladığımızda  burun direklerimiz nasıl da sızlıyor değil mi?  Bu sızıyı duymamızın nedeni acaba geriye gelmeyecek  olan o çocukluk ve gençlik yıllarımızı kaybettiğimiz için midir, yoksa gerçekten o zamanki yaşam tarzının daha iyi olduğu için mi? Ne dersiniz?

19 Şubat 2014 – Adana

TÜRK YEMEKLERİ : ADANA KEBAP

            Bundan on yıl kadar önce, kendi işimin yanı sıra,  Adana’da kurduğumuz Turunçgil Birliği’nin genel sekreterliğini de yapıyordum.  Bir gün bir seminer düzenledik ve konuşmacı olarak Amerika’dan da iki profesör davet ettik.  Neyse, seminer bitti akşam yönetim kurulu üyeleri olarak  tüm konuşmacıları bir kebapçıya götürdük, uzun bir masa kurdurduk, ağırlıyoruz.  Amerika’dan gelen iki profesörden birisi sağımda, birisi solumda oturuyor ve yemekleri beklerken laflamaya devam ediyoruz.  Eh, bizim kebapçılarda adettir ya, önce soğan ezmesi, süzme yoğurtlu cacık, yeşillikler ve de sıcak ekmekler geldi sofraya.  Ben sağımdaki profesörle “yeni geliştirilen turunçgil çeşitleri” muhabbetine dalmışım, solumdaki ise balon gibi şişirilmiş sıcak lavaş ekmeğinden koparttığı parçalara çatalla soğan ezmesi yerleştirip ufaktan ufaktan malı götürüyor.  “Çok acıkmış olsa gerek garibim” diye düşünerek sağımdaki ile konuşmaya devam ediyorum.  Az sonra bizim soğan ekmek meraklısı koluma dokundu ve bitirdiği ezme salata tabağını işaret ederek “Would it be polite if I ask for another dish?” diye soruverdi.

“Sure you can have another one, but will you be able to continue eating when the main dish comes? diye sordum. “What???” diye bir hayret nidası ünnedi.  “Isn’t this the main dish? I loved it !”    Tabii az sonra pişmiş biber ve domateslerle bezenmiş metrelik Adana kebabı, kuşbaşı et, şiş piliç, kanat, külbastı, pirzola vs. masanın ortasına arz-ı-endam edince adamın faltaşı gibi açılan gözlerini görmek gerekirdi!’

Geçen yıl Antalya’daki işyerimde beni ziyarete gelen oğlumu, hayranı olduğum (ve de onlarca defa gittiğim) Perge’ye götürmüş gezdiriyorum.  Çıkış kapısına doğru yürürken fotoğraf çeken bir turist adam dikkatimi çekti.  Serde biraz fotoğrafçılık var ya, “Başka bir açıdan çekim yapsa daha iyi bir görüntü alır” diye düşünerek adama “Why don’t you try to shoot it from this angle, too?” diye akıl vermeye kalktım.  Neyse, İngilizce biliyormuş, “Oh yeah, thank you, you are right, I will do it” dedi ve resim çekmeyi bitirip bizimle beraber çıkışa doğru yürüdü.  Meğer karısı tepeye doğru yürüyemeyip yarı yoldan geri dönmüş ve çıkış kapısında  kendisini bekliyormuş.  Avusturalya’lıymış.  Bu Türkiye’ye dördüncü gelişiymiş ve daha defalarca gelecekmiş.  “Ülkenize hayranım, insanlarınız çok cana yakın” dedi, vedalaştık, karısına doğru yürürken aniden döndü “I forgot to mention the most important of all;  your food!  Man, it is so delicious!   This might be the main reason for my next visit!” dedi, ve kafasını sağa sola sallaya sallaya yürüdü.

Halen iş ilişkimiz devam etmekte olan genç bir İspanyol ile, ilk tanıştığımız yıl (beş yıl kadar önce) Akdeniz kıyısı boyunca araba ile yolculuk yapıyor ve yol boyunca ekili çilek tarlalarını geziyoruz.  Öğle yemeği için Anamur’da bir lokantada durdum.  Oğlan İskender kebabı istedi.  Neyse, varmış, bol yoğurtlu, tereyağlı bir İskender geldi ve bizimki aç kurt gibi saldırdı.  Akşam oldu, Alanya’ya vardık.  “Kıyıda bir balık yedireyim, o birasını içer ben de iki tek atarım anasını satiiim” diye düşünerek güzel bir lokantayı gözüme kestirdim.  Tam içeriye gireceğiz “Burada İskender var mı?” demez mi!  “Yahu daha dört saat önce İskender yedin, yine mi İskender istiyorsun?” diye sordum.  Aldığım cevap ne olsa beğenirsiniz?  “Bana ömür boyu, sabah-öğlen-akşam İskender versinler, başka yemek istemem!”    Buyur buradan yak!  İskenderimizden dolayı gururum okşandı ama “iki tek atmaktan” sarf-ı-nazar eylemek istemediğimden (tabii Türkçe olarak) “Hastir lan! Bu akşam balık yiyoruz, işte o kadar!” dedim ve daha masaya oturmadan bize doğru yönelen garsona “bir ufak” işaretini çaktım.

“Türk mutfağı” ya da “Osmanlı mutfağı” adı her neyse… mezeleri, balık kültürünü, zeytinyağlı yemekleri  Egeden, hamurlu yiyecekleri orta Anadolu’dan, et ve acılı yemekleri Akdeniz ve Güney’den, tatlıları ise her bir yandan almış. İmparatorluk sınırları içerisindeki diğer milletlerin yemekleriyle harmanlanmış.  Padişahlara yeni yeni yemekler sunmak isteyen Bolu’lu, Mengenli aşçıların icatlarıyla da zenginleşerek bugünkü durumuna gelmiş.  İmparatorluk dağıldıktan sonra, bu günkü sınırlarımız içerisinde konsantreleşmiş ama nedense memleketin dışına gerektiği kadar taşamamış.

Bütün bunları neden mi yazıyorum?  Bu sabah Google amcanın bana verdiği bilgiler moralimi bozdu da ondan!

Amerika’da, aile işletmeleri hariç, içinde işçi çalışan 2 milyon lokanta varmış!  Rakamlara bakın lütfen; 34.442 McDonalds, 12.000+ Burger King, 41.000 Çin, 24.929 İtalyan, 11.798 Fransız, 1.630 Yunan ama sadece 93 Türk lokantası!  Ülkelerin nüfusuna göre oranlarsanız daha da moraliniz  bozulur.

Bundan on yıl kadar önce, Amerika’ya yerleşmiş bir ahbabımla Scott AFB’in kapısının önündeki strip mall’da küçük bir dükkan kiraladık ve Kütahya porselenleri, el işi Türk hediyelikleri, altın-gümüş vs. satmaya başladık.  Benim Türkiye’de de işim olduğundan devamlı dükkanda durmuyorum, çoğu zaman Türkiye’den mal göndermek suretiyle ortaklığa devam ediyorum.  Dükkanı ilk açtığımız günlerde bendeniz tezgahtarlık hevesimi gidermek amacı ile satış yapmaya çalışıyorum. Eee, her boyadan boyamam lazım ya…  Orta yaşlı, orta boylu (belki de “orta” okuldan terk, ve de “orta” halli) orta sempatik  orta beyaz bir Amerikalı geldi, porselenlere, deri eşyalara, incik boncuğa baktı, baktı, baktı ve sonra bana dönüp “Where are you from?” diye sordu.  Türk olduğumu ve Adana’da yaşadığımı söyledim.  “Adana kabob!” diye resmen sıçradı!  “Hey man, why don’t you open an Adana Kabob house here?” diye sordu.  Hakikaten niye böyle bir şey düşünmemiştim ki? Olur mu olurdu yani.  Adam daha da ileriye gitti ve bana “Burada Adana kebap yapsan, porsiyonunu kaça satarsın?” diye sordu.  “Bilmem”, dedim, “herhalde 20 dolar filan”.  Bizim orta sempatik bu defa “her gün burada bir kere kebap yiyen sana yılda toplam ne kadar öder?” diye sordu.  7.300 dolar civarı olduğunu söyledim ve ben “bunu kafadan nasıl hesap edemiyor” diye düşünürken adam cebinden bir çek defteri çıkarttı, adımın nasıl yazıldığını sordu, çekin üzerine yazdı ve 7.300 dolarlık çeki bana uzattı.  Bu defa şaşırma sırası bana gelmişti.  Öyle ya, ortada ne kebap vardı ne de kebapçı?  Niye veriyordu ki bu adam bu çeki?  İzah etti; kendisi ve birkaç emekli arkadaşı zamanında İncirlikte görev yapmışlar ve Adana kebabının tiryakisi olmuşlar.  Bu nedenle birkaç defa da Türkiye’ye (ve de özellikle Adana’ya) gidip kebap yemişler.  “Şimdi” dedi “bir kebapçı dükkanı aç, gelirim veya  gelmem, ama her gün benim bir porsiyon yeme hakkım olsun. Her yıl 7.300 dolara ben kaç defa Türkiye’ye gidip Adana Kebap yiyebilirim ki?   Böylesi çok daha ucuz ve zahmetsiz olur benim için.  Hem birkaç arkadaşımdan daha sana çek getireceğim, hadi başlat  şu işi”.  Adam gözümde aniden orta sempatiklikten, yüksek sempatikliğe terfi ediverdi, iyi mi?

Aynı günün akşamı konuyu ortağıma açtım, o da ilgiyle karşıladı.  Tesadüf ya, bizim dükkanın sırasında birkaç dükkan ötede, sadece donmuş yiyecekleri mikro dalga fırında ısıtıp satmak üzere açılmış ama ilginç bulunmadığından rağbet görmemiş ve bu nedenle kısa sürede kapanmış, devir edilmeye hazır bir lokanta vardı.   Ertesi gün lokanta sahibini bulduk, devir için 20 bin dolar istedi, ki bu bedava sayılırdı.  Biraz  araştırınca, lokantada kömür yakabilmek için özel bir davlumbaz yaptırmak mecburiyeti olduğunu öğrendik.  Yani dumanı çekecek olan bu aparat, ocakta çıkabilecek bir yangını da otomatik olarak söndürebilecek şekilde  techiz edilmeliymiş.  Bu da yaklaşık 20 bin dolar gerektirirmiş.  Hadi o da problem değil dedik ve detayları danışmak için bir avukata gittik, zira kebabı yapacak Adana’lı bir kebapçı ustası getirmemiz gerekecekti.  İşte bu noktada takıldık, zira nereden bakarsan bak, bu izni alabilmek iki yıl kadar sürebilirmiş. Bu haber, kömür ateşi üzerinde, enli bir şişte, yağları cızır cızır yanan, dumanının kokusu ağız sulandıran Adana Kebabı hayalimin üzerine bir kova buzlu suyu boca edivermişti!  Üstelik yatırımın yarısına yakını birkaç kebap abonesi tarafından peşinen finanse edilecekken! 

Demem o ki, neden biz bu yemek  zenginliğimizi ülke olarak paraya çevirebileceğimizi fark edemedik yıllarca?   Yurt dışında lokanta açacak Türk vatandaşlarına vize, oturma müsaadesi vs. sağlayacak birkaç maddeyi, imzalanan bunca ikili anlaşmaların bir yerine sıkıştırmak o kadar mı zordu acaba?  Öyle ya, Türk yemek kültürünün tanıtımı vs. adına bu kolaylık sağlanamaz mıydı?   Düşünün, Amerika gibi kocaman bir ülkede 20-30 bin Türk lokantası olsa fena mı olurdu? Elimizdeki döner kebap, benim rast geldiğim kadarı ile, “Gyros” olup Yunanlılara mal olmuş, Türk kahvesi “Greek Coffee”ye dönüşmüş, baklava ise sahipsiz dolanıyor ortalıkta!  Meksikalıların Taco’su, İtalyanların Pizza’sı cirit atıyor oralarda.  Bizim bunlara on çekecek yüzlerce yemek ve tatlılarımız ise ülkemiz hudutlarını bir türlü aşamıyor.  Simit Sarayı daha ancak birkaç ay önce New York’ta ilk şubesini açabildi.  Su böreği zinciri, çiğ börek zinciri vs. gibi projelerim hala var ama Amerika gibi uzak bir ülkede tek başına yapabilmem kolay görünmüyor.  Belki orada oturan bir “çılgın Türk” çıkar, bu konularda bir atılım yapar ve simitle, Türk ekmekleriyle, çiğ börekle, su böreğiyle zincirler kurup McDonalds’ın, Burger King’in uykularını kaçırır!

Adil Karcı – 14 Şubat 2014 – Adana

ps.   Bu yazıyı yazarken sipariş ettiğim “Tek Adana”  az önce geldi, masaya koydum ve  hiç olmazsa sizinle fotoğrafını paylaşıyorum.  Adana’ya yolu düşene “Beyti” yedirmek borcum olsun.